سلام ، شهادت امام رضا ؛ ضامن آهو ؛ را به همتون تسلیت عرض می کنم. پست امروز درباره آداب عزاداری در روستاهای نوغاب و افضل آباد است.

در این روستا با حلول ماه محرم جامه ها سیاه می شوند و چشمها بارانی ، مردم شب ها در مساجد به برپایی مراسم می پرادزند و سخنرانان و مداحان به بیان فضایل اهل بیت می پردازند، ذکری که شبهای اول بیشتر دل را هوایی می کند این ابیات است که با لحن خاص آن منطقه خوانده می شود:

محرم آمد و آمد محرم

تمام قدسیان بگرفته ماتم . . .

بگریید ای عزاداران بگریید

بر آن شاهنشاه و یاران بگریید . . .

و به نوایی دیگر:

کو حسینم کو حسینم

کو حسین نور دو عینم

کو حسین ماه مدینه

کو حسین باب سکینه

و با آوازهای دیگر

لعنت بر آن کسان که چنین رو سیاه شدند

قوم یزید و دشمن آل عبا شدند

مردم خویشاوندی خود را با امام حسین (ع) با عزاداری نشان می دهندو چنان میگریند که یادآور ناله های زنان مدینه در خانه حمزه سیدالشهداست که چون حمزه گریه کننده نداشت زنان اول در خانه او اقامه عزا می کردند و بعد به سوگواری شهدای خویش می پرداختند.

روز پنجم و علم بندان

محرم در این دو روستا در روز پنجم اوج می گیرد آنجا که مراسم علم بندان برگزار می شود. در نوغاب دو علم وجود دارد که هر دو سبزپوش اند ، مردم آن را نشان علم امام حسین و حضرت عباس می دانند و بدان دخیل می بندند. در افضل آباد یک علم سبز می پوشد یک علم قرمز ، در این مراسم نیز اذکار پر معنایی خوانده می شود سپس علم ها به در خانه کسی برده می رود که از محرم سال قبل تا آن روز کسی از آنها در گذشته باشد. مردم با علم ها به در خانه متوفی نزدیک می شوند ، حسین حسین گویان گام برمیدارند و از آن سوی نیز خانواده متوفی از آنها استقبال میکنند.

حسن حسین

شب ششم محرم ، عزاداری در این روستا حال و هوایی خاص تر می گیرد چرا که علم ها هم به هیئت عزداران آورده می شود.

علم هایی که از چوب سفیدار ساخته شده مراسم نیز بدین قرار است که شب پس از مراسم سینه زنی وسخنرانی ، مردم به میدان وسط آبادی می آیند و مردم در دو دسته زنجیر انسانی تشکیل می دهند و با ریتم خاصی حرکت می کنند و لبان خود را به این اذکار متبرک می کنند به این شکل که دسته اول می گوید "حسن" و دسته دوم جواب می دهد "حسین" و سپس دم را عوض می کنند به این شکل که گروه اول می گوید"حیدر" و گروه دوم پاسخ می دهد "علی" و پس از دقایقی ذکر این گونه ادامه می یابد:

گروه اول: عباس یاور من

گروه دوم: کشته سرور من

گروه اول: در کربلا غریب است

گروه دوم: ای خاک بر سر من

حرکت همچنان ادامه دارد تا ذکر عوض می شود

گروه اول: حسین شهید کربلا

گروه دوم: ما سر نخواهیم ای خدا . . .

و ذکر ادامه می یابد تا با ذکری تازه اوج بگیرد:

گروه اول: ای شاه بی یاور حسین

گروه دوم: ای کشته خنجر حسین . . .

و سپس چاوش خوانان دل ها را به کربلا می برند و جوانی از آن میان علم را مثل پرچم بر سر سوگواران عبور میدهد و شب این گونه در خاطر محرم ثبت می شود.

علم به روستای دیگر می رود

در نوغاب هر دو علم در روستا می مانند و هم نفس مردم هستند اما در افضل آباد روز ششم محرم یک علم با علمداران و تعدادی از عزاداران راهی روستای شوشود می شود و تا روز هشتم محرم آنجا می مانند که مجالس پر شکوهی به احترام علم برگزار می شود و همراهان علم و هیئت عزاداری خود در روستای شوشود مهمان امام حسین هستند. این علم در غروب روز هشتم به روستای افضل آباد برمی گردد با علم دیگر با خواندن اذکار خاص و مراسم حسن حسین به استقبال علم میروند وقتی دو علم به نشان احوالپرسی به هم می رسند سوزناکترین قسمت ماجرا شکل می گیرد و سپس عزاداران هر دو علم را تا جلوی مسجد بدرقه می کنند و مهیای اقامه نماز مغرب و عشاء می شوند.

علمگردانی

شب تاسوعا هر کس هر جا بیدار باشد به روستا باز میگردد و عزاداری شکوه افزون می یابد حتی افرادی که در شهرهای دور هستند هم می آیند گویا قرار آنجاست تا بی قراری ها به قرار آید. صبح روز تاسوعا هم مراسم علم گردانی آغاز می شود از یک خانه مشخص و ظهر باز در خانه مشخص طبق رسوم پایان می یابد و در نوغاب بعد از ظهر نیز نیمه دیگر ورستا به حضور علم و عزاداران تکریم می شود.

مردم روستا جلوی خانه خود اسفند و نمک می آورند و نام حسین با ذکر صلوات فضای روستا را معطر می کند علم جلوی هر خانه ای که قرار گیرد ، فاتحه و اخلاص در گذشتگان صاحب خانه و فاتحه سلامتی اهل خانه خوانده می شود و آنان هر نذر و نیازی که داشته باشند انجام میدهند و در این میان نو خانمان ها ، که البته به علت مهاجرت جوانان به ندرت در روستا هستند ، سال اول زندگی خود را با هدیه نذوراتی به علم متبرک می کنند.

علم خانه به خانه می رود عزاداران مخصوصا بزرگان روستا این اذکار را می خوانند.

روز عزاست امروز ، جان در بلاست امروز

 غوغای روز محشر در کربلاست امروز

و به در خانه بعدی که می رسند می گویند: بر متابعان یزید پلید هر دمی صد هزار لعنت باد و جمعیت پاسخ میدهد ، بیش باد و کم مباد و بزرگترهای ذکرخوان بر محمد و آل او صلوات می فرستند و جمعیت همراهی می کند و سپس از فاتحه خوانی که گاه با پذیرایی از عزاداران همراه می شود علم به حرکت در می آید و ذاکران می خوانند:

آن دم که از سر زین افتاد سرور دین

گویند آل یاسین وا غربتاست امروز

 و در فاصله های خانه ها اذکار ادامه می یابد که:

گریید ای عزیزان در ماتم شهیدان

خونین قبا حسین است  واحسرتاست امروز

فرزند شاه مردان افتاد در بیابان

غلتان به خاک میدان ، این کی رواست امروز

من بی کسم و غریبم ، کز یار بی نصیبم

کو مونس و طبیبم ، کز ما جداست امروز . . .

علم میرود عزاداران هم ، و چشم ها می آیند که با اشک لحظه به لحظه تازه و تازه تر می شوند. این سالها جوانان هم هیئت راه می اندازند و پشت سر علم به سینه زنی می پردازند . . .

در نوغاب علم گردانی در دو نوبت صبح و بعد از ظهر در روز تاسوعا به پایان می رسد ولی در افضل آباد در صبح تاسوعا و صبح عاشورا مراسم برگزار می شود.

صبح رو سیاه

مردم معتقدند باید شب را با عزاداری به صبح رساند ، لااقل جمعی باید تا صبح بیدار باشند و هستند و کتابی به نام عاشورا می خوانند و نزدیکی های صبح ذکر به اینجا می رسد که

ای صبح رو سیاه ز چه رو میشوی سفید

امروز می شود خلف مرتضی شهید

ای صبح دم مزن ، کاین صبح ، شام ماست

بر سینه سنگ کوب که قتل امام ماست

ای صبح دم مزن که زمان بی شکیب شد

هنگامه شهادت شاه غریب شد . . .

عاشورا

روز عاشورا در هر دو روستا به همراه علم ها و با عزاداری و اجرای مراسم حسن . . . حسین . . . مردم به قبرستان ها و به سراغ درگذشتگان می روند و خانواده ها به اندازه وسع خود نیازها و نذرهایی روی قبرها میگذارند و به دفعات از عزاداران پذیرایی می کنند ، اینجا نیز اول علم ها را سر قبرهای اموات تازه می برند با ذکر مقدس حسین . . . حسین . . . حسین . . . سپس دایره وار می نشینند در یک مکان مشخص ، که در افضل آباد حوالی مزار شهیدان گرد هم می آیند.

علم های سرنگون

تلخ ترین قسمت محرم در ورستاهای نوغاب و افضل آباد شاید همین باشد که علم ها نه عمودی بلکه افقی باز آورده می شود و در مکان مشخص همه دسته جمعی رو به قبله ، زیارت عاشورا را زمزمه می کنند و علمداران لباس از تن علم ها به در می آورند ، به یاد صحرای کربلا که علم حق و حقیقت وبر زمین خونین نینوا افتاده است.

شام غریبان

شام غریبان مولا امام حسین هم در عاشورا شب برگزار می شود اما گویا حال و هوای روستاها هم مثل کربلاست شب . . .تاریکی . . .تنهایی . . . و چقدر انسان احساس غربت میکند شب یازدهم ، گویی همه را می خواهند به اسارت ببرند.

منابعی که برای نوشتن این پس ازشون استفاده کردم:

۱. روزنامه خراسان جنوبی شماره ۱۰۰۰

نوشته شده توسط احمد توفیقی نیا در پنجشنبه 1387/12/08 | موضوع: آداب و رسوم مردم بیرجند